نیما حاجیزاده، پژوهشگر مطالعات پارلمان؛ در یادداشتی نوشت: محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، روز چهارشنبه ۲۸ مردادماه ۱۴۰۵، در رأس یک هیئت پارلمانی برای دیدار با مقامهای ارشد عراق و گفتوگو درباره مهمترین مسائل دوجانبه و منطقهای، از جمله ارتقای روابط ایران و عراق، امنیت مرزی، تحولات منطقه و توسعه همکاریهای اقتصادی، عازم بغداد شد. مهدی فلاح، محمدتقی نقدعلی، سارا فلاحی و شهین جهانگیری، قالیباف را در این سفر همراهی کردند. این سفر به دعوت رئیسجمهور عراق انجام گرفت و علاوه بر دیدارهای رسمی با مقامهای ارشد این کشور، حضور در مراسم چهلمین روز تدفین رهبر شهید انقلاب در کربلا و انتقال پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی به ملت عراق نیز در دستور کار هیئت ایرانی قرار داشت.
فراتر از یک سفر پارلمانی؛ بازتعریف روابط ایران و عراق
سفر محمدباقر قالیباف به عراق را باید سفری فراتر از یک سفر پارلمانی بین دو کشور دانست. از آنجا که جمهوری اسلامی ایران به دنبال القای پیام نظم نوین و ترسیم آن در همسایه غربی خود، یعنی عراق، است، این سفر انجام شد. این سفر، اگرچه با دعوت رئیسجمهور عراق و گفتوگو در مورد تحولات منطقه، ارائه راهحل برای ثبات و امنیت منطقهای و افزایش و تقویت ارتباط راهبردی بین دو کشور انجام شد، ولی گفتوگو بین ایران و عراق در شرایطی صورت گرفت که تنشهای منطقهای، مناسبات اقتصادی، رابطه ایران و آمریکا و بحث امنیت، بیش از گذشته برای دو کشور اهمیت پیدا کرده است.
ایران و عراق با توجه به پیوندهای اجتماعی و تاریخی، مرزهای مشترک، اهداف مبارزه با تروریسم، مناسبات اقتصادی و مسئله امنیت مرزی، نمیتوانند نسبت به امنیت یکدیگر بیاهمیت باشند. میتوان گفت دیدارهای روز اول، ایجاد پیوندهای موجود در قالب یک چارچوب منسجم سیاسی و اجتماعی بود.
عراق؛ حلقه راهبردی امنیت ایران در برابر نفوذ آمریکا
یکی از اهداف این سفر، که شاید در کانون اصلی علت آن نیز بوده، این است که با توجه به اینکه عراق سپر امنیتی ایران در غرب محسوب میشود، این سفر برای کاهش نفوذ آمریکا و جلوگیری از اقدام تجاوزکارانه علیه تمامیت ارضی و قلمرو سرزمینی ایران بعد از جنگ رمضان انجام شده است. این در شرایطی است که آمریکا با فشار حداکثری بر خلع سلاح گروههای نظامی داخلی عراق، به دنبال ایجاد خلأ نظامی و امنیتی در عراق و بستری برای نفوذ بیشتر در منطقه است؛ اقدامی که ایران آن را تهدیدی علیه امنیت ملی خود و موجب کاهش قدرت محورهای کلیدی آن در منطقه میداند.
این سفر را میتوان، بعد از سفر یک ماه اخیر سردار قاآنی به عراق، اقدامی در راستای اجماع با دولت مرکزی عراق برای ساماندهی نیروهای حشدالشعبی دانست؛ تا این نیروها علاوه بر اینکه در چارچوب قانونی دولت مرکزی عراق فعالیت میکنند، هماهنگی امنیتی با ایران را نیز حفظ کنند.
تهران و بغداد؛ همگرایی در برابر بیثباتی منطقهای
یکی از بخشهای مهم و حائز اهمیت، دیدار قالیباف با رئیسجمهور عراق بود که پیرامون تجربه جنگ هر دو کشور، مبارزات ضدتروریسم و تأثیر بیثباتی بر امنیت هر دو کشور تأکید داشت. رئیسجمهور عراق با بیان اینکه «نه جنگ، نه صلح»، جنگ میان ایران و آمریکا را به این دو کشور محدود نمیبیند، بلکه ماهیت آن را یک جنگ منطقهای میداند که بر ثبات و امنیت عراق نیز تأثیر دارد.
در بخشی از سخنان آقای قالیباف به این موضوع اشاره شد که آمریکا تنها عامل اشکالات منطقه و چپاول کشورهای حاشیه خلیجفارس است و این، یک پیام سیاسی را در بردارد و آن هم این است که باید گفتمان مبارزه با استکبار جهانی، بهویژه آمریکا، تقویت شود. از این گفتوگو، نقش عراق بهعنوان یک بازیگر کلیدی تأثیرگذار بر معادلات منطقه برداشت میشود.
حضور در محل شهادت سردار شهید حاج قاسم سلیمانی و ابو مهدی المهندس
حضور محمدباقر قالیباف در محل شهادت سردار شهید حاج قاسم سلیمانی و شهید ابومهدی المهندس، یک اقدام سیاسی با پیامهای زیادی بود و نشاندهنده عمق ارتباطات ایران و عراق، نه فقط بر اساس روابط سیاسی، بلکه دارای سابقه اجتماعی و تاریخی عمیق است. آقای قالیباف با بیان اینکه این نقطه نماد تقابل جبهه حق و باطل است، این پیام را القا میکند که آمریکا نقطه اصلی باطل و ترور این دو شخصیت بزرگ، نشانه استیصال آمریکا است و این را به افکار عمومی ثابت کرد که جبهه مقاومت نهتنها در حال تضعیف نیست، بلکه در حال گسترش گفتمان خود در سطح جهانی است.
روز دوم؛ تقویت همکاری های ایران و عراق
دومین روز سفر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، و هیئت پارلمانی ایران به عراق، برخلاف روز اول، بیشتر به سمت اقدامات اجرایی، امنیتی، اقتصادی و اجتماعی روابط دو کشور رفت. دیدار با مشاور امنیت ملی عراق، رئیس شورای عالی قضایی عراق، نشست با فعالان اقتصادی دو کشور و در نهایت حضور در مراسم چهلمین روز از تدفین رهبر شهید انقلاب در کربلا، مجموعه دیدارهای روز دوم بود.
آقای قالیباف با حضور در حرم کاظمین و کربلا، این پیام را از سوی جمهوری اسلامی ایران منتقل کرد که این سفر بخشی از شبکه تاریخی و اجتماعی پیونددهنده دو جامعه ایرانی و عراقی است. مهمترین دیدار امنیتی روز دوم، گفتوگوی محمدباقر قالیباف با قاسم العبودی، مشاور امنیت ملی عراق، بود. این دیدار بسیار مهم بوده است؛ چون پس از دیدارهای امنیتی با رئیسجمهور عراق در روز اول، این مسائل در سطح تخصصیتر در روز دوم دنبال شد و گفتوگو در مورد آخرین تحولات منطقه، از مسیر فرعی خود خارج شده و به مهمترین مناسبات مشترک بین دو کشور تبدیل شده است.
همانگونه که در ابتدا اشاره شد، بحران منطقهای، خصوصاً جنگ رمضان، بر ثبات و امنیت هر دو کشور اثر گذاشته و گفتوگو با مشاور امنیت ملی عراق میتواند نشاندهنده همکاریهای امنیتی و عبور از همکاری مقطعی در زمان بحران باشد.
دیدار قالیباف با فائق زیدان، رئیس شورای عالی قضایی عراق، از این جهت قابل توجه است که مسائل قضایی در روابط دو کشور اثرگذار است. از این دیدگاه، قرار گرفتن دیدار رئیس مجلس ایران با رئیس شورای عالی قضایی عراق در کنار گفتوگو با مشاور امنیت ملی عراق، نشاندهنده نگاهی چندلایه به امنیت منطقهای است.
نشست با فعالان اقتصادی ایران و عراق
آقای قالیباف در جریان سفر به عراق، در روز دوم با فعالان اقتصادی ایران و عراق دیدار کرد که اهمیت بالایی داشت. این نشست را میتوان در راستای مناسبات اقتصادی روز اول، از جمله راهآهن شلمچه، لایروبی اروندرود و توسعه بازارچههای مرزی، دید. این مسئله زمانی محسوس است که ایران و عراق برای تثبیت روابط خود، فقط به توافقهای سیاسی نیاز ندارند، بلکه باید روابط اقتصادی برای مردم و فعالان اقتصادی هر دو کشور، منافع مشترک ایجاد کند.
آقای قالیباف در پایان سفر بر این موضوع تأکید کرد که بخش قابل توجهی از تفاهمها به مسائل اقتصادی اختصاص داشته و بر نشستهای اتاق بازرگانی، تجار و مسئولان هر دو کشور در راستای این منافع تأکید داشتند. شاید در نگاه اول تحریمها مانع این روابط اقتصادی باشد، ولی تحریمها میتواند سبب افزایش همکاریهای دوجانبه باشد؛ بهویژه در زمانی که هر دو کشور تحت فشار اقتصادی خارجی قرار دارند.
مراسم چهلمین روز تدفین رهبر شهید انقلاب در کربلا
مراسم چهلمین روز تدفین رهبر شهید انقلاب در کربلا، بخشی مهم از برنامه روز دوم سفر بود. آقای قالیباف در این مراسم، علاوه بر انتقال پیام رهبر معظم انقلاب اسلامی و ملت ایران، از حضور گسترده مردم عراق در مراسم تشییع تقدیر کرده و بر پیوند عمیق بین دو ملت تأکید داشت. این مراسم حامل این پیام بود که نزدیکی ایران و عراق فقط محدود به شرایط سیاسی امروز نیست، بلکه ریشه در تاریخ، جغرافیا و باورهای مشترک دو ملت دارد.
در میانه سخنان قالیباف، یک گزاره سیاسی مهم وجود داشت: «تهران و بغداد نمیخواهند سرنوشتشان در پایتخت کشورهای غربی نوشته شود.» این سخنان در راستای مباحث روز اول سفر و نقش قدرتهای خارجی در منطقه است و نشاندهنده این است که ایران و عراق نهتنها میخواهند روابط دوجانبه خود را تقویت کنند، بلکه نیت دارند تا تصمیمگیری درباره آینده منطقه در خود منطقه صورت گرفته و قدرت خارجی در آن دخالت نکند.
تفاوت محور های دیدار در روز اول و روز دوم سفر
اگر روز اول سفر آقای قالیباف به عراق را بتوان روز تبیین جایگاه ایران و عراق در نظم منطقهای دانست، روز دوم بیشتر روز گسترش این نگاهها به حوزههای مختلف اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، قضایی و امنیتی بود. گفتوگو با مشاور امنیت ملی عراق، بر بُعد امنیتی این رابطه تأکید دارد؛ دیدار با رئیس شورای عالی قضایی، به دنبال ایجاد سازوکار نهادی و حقوقی بوده است؛ نشست با فعالان اقتصادی، بیشتر به دنبال تبدیل همکاریهای سیاسی به منافع اقتصادی را پیگیری میکرد و حضور در کاظمین و کربلا بر پیوند اجتماعی، تاریخی و فرهنگی دو ملت تأکید داشت.
سفر محمدباقر قالیباف در این دو روز را نمیتوان فقط در چارچوب یک سفر پارلمانی تحلیل کرد. مجموعه برنامهها، دیدارها و مواضع مطرحشده نشان میدهد که ایران و عراق، با توجه به تنشهای منطقهای و تحولات منطقه و غرب آسیا، به دنبال تعریف مجدد از سطح و کیفیت روابط بین خودشان هستند. وجه اجتماعی و اعتقادی این دو روز نیز قابل توجه بود؛ یعنی حضور گسترده مردم عراق در مراسم تشییع رهبر شهید انقلاب و اشاره به ریشههای تاریخی، جغرافیایی و اعتقادی دو ملت، نشاندهنده این است که روابط ایران و عراق، علاوه بر ساختار رسمی، بر یک شبکه اجتماعی و فرهنگی استوار است.
روز سوم، مقاومت و آینده روابط ایران و عراق
روز سوم سفر محمدباقر قالیباف و هیئت پارلمانی ایران به عراق، بیشتر از آنکه ادامه دیدارهای رسمی روزهای قبل باشد، به روز جمعبندی سیاسی و ارائه تصویر نهایی از اهداف سفر تبدیل شد. حضور قالیباف در حرم حضرت علی(ع) در نجف، دیدار با رزمندگان و فرماندهان حشدالشعبی و همچنین سخنان وی در مورد تغییر نظم منطقهای، خروج نیروهای خارجی از عراق و توسعه همکاریهای اقتصادی، نشان میدهد که ایران این سفر را فراتر از اهدافی که در ابتدا به آنها اشاره شد، مثل روابط دوجانبه، ارزیابی کرده است.
حضور در مزار رییسعلی دلواری، نماد مقاوت جنوب ایران
حضور قالیباف بر مزار رئیسعلی دلواری را نمیتوان فقط ادای احترام به یک قهرمان تاریخی دانست. رئیسعلی دلواری، یکی از چهرههای اصلی مقاومت جنوب ایران در برابر اشغال انگلیس در دوره جنگ جهانی اول بود. قرار گرفتن مزار رئیسعلی دلواری در برنامه سفر آقای قالیباف و هیئت پارلمانی ایران، نشاندهنده مقاومت ایرانیان در شرایط بحرانی است و پیونددهنده حافظه تاریخی ایران و جغرافیای عراق است؛ بنابراین، وقتی قالیباف در روز سوم سفر در کنار مزار رئیسعلی دلواری قرار میگیرد، پیام فقط در مورد شخصیت تاریخی نیست، بلکه القاکننده این است که مبارزه با سلطه و مداخله خارجی دارای ریشه تاریخی در ایران است.
حضور بر مزار شهید ابومهدی المهندس و قدردانی از رزمندگان حشدالشعبی
حضور آقای قالیباف بر مزار شهید ابومهدی المهندس و سخن گفتن در میان رزمندگان حشدالشعبی را باید بخشی از تجربه مشترک امنیتی دو کشور دانست. آقای قالیباف در میان رزمندگان حشدالشعبی تأکید کرد اگر ایران و عراق از گذشته در برابر آمریکا ایستادگی کردهاند، اکنون این مفهوم قوت و قدرت بیشتری گرفته و این مسیر ادامه خواهد داشت. این مسئله زمانی اهمیت پیدا میکند که آقای قالیباف از خروج نیروهای آمریکایی از عراق سخن گفت و این امر را در جهت استقلال و حفظ حاکمیت ارضی عراق دانست.
فراتر از یک سفر پارلمانی
پیام اصلی سفر را میتوان اینگونه خلاصه کرد که ایران و عراق، پس از تجربه مبارزه با داعش و قدرتهای خارجی و استکباری و بحرانهای منطقهای، بتوانند این رابطه را به همکاریهای سیاسی، اقتصادی و امنیتی تبدیل کنند. اگر این سفر در چهار پیام اصلی تکمیل شود، اینگونه برداشت میکنیم که امنیت عراق باید در اختیار خود عراقیها باشد، پیوند امنیتی تهران و بغداد حفظ شود، رابطه دو ملت بر اساس سرمایههای تاریخی و اجتماعی ادامه پیدا کند و این روابط دوجانبه به رفاه و توسعه اقتصادی دو کشور منجر شود./پایان پیام
ارسال دیدگاه
نظرات ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط مدیران سایت منتشر خواهد شد.
نظراتی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
نظراتی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.